เทศน์มหาชาติ พระเวสสันดรชาดก

๕ กัณฑ์ชูชก

กัณฑ์ที่ ๕ ชื่อกัณฑ์ชูชก พรรณนาถึงพราหมณ์ชูชกขอทานจนได้นางอมิตตดาลูกสาวเพื่อนเป็นเมีย เมียต้องการคนรับใช้ให้พราหมณ์ชูชกไปขอกัณหาและชาลีมาเป็นคนใช้ พราหมณ์จึงออกเดินทางไปสู่เขาวงกต เจอพรานเจตบุตรผู้รักษาทางเข้าป่าหิมพานต์

ความย่อ

สมัยนั้น ในแคว้นกาลิงคะ มีพราหมณ์คนหนึ่ง ชื่อว่าชูชก อยู่ในบ้าน “ทุนวิฐะ” เป็นนักขอทานที่เชี่ยวชาญ เที่ยวขอไปถึงต่างแคว้น ก็เก็บทรัพย์ที่เหลือกินเหลือใช้ไว้ได้ถึง ๑๐๐ กหาปนะ ชูชกได้นำทรัพย์จำนวนนี้ไปฝากพราหมณ์ผัวเมียตระกูลหนึ่งไว้ แล้วเที่ยวขอทานต่อไปอีก

ต่อมาพราหมณ์ผัวเมียคู่นั้น ได้เอาทรัพย์ของชูชกไปใช้สอยเสียหมด ครั้นชูชกกลับมาขอทรัพย์คืน ก็ขัดสนจนใจไม่สามารถจะหามาใช้ได้ ต้องยกนางอมิตตดาลูกสาวให้ชูชก แทนเงินที่เอาไปใช้ ชูชกพานางอมิตตดาไปอยู่บ้านทุนวิฐะ นางอมิตตดาได้ปฏิบัติชูชกในหน้าที่ภรรยาที่ดีทุกประการ

เมื่อชายในบ้านนั้นเห็นเข้า ก็พากันสรรเสริญ แล้วดุว่าภรรยาของตนที่เกียจคร้าน เอาแต่เที่ยวแต่เล่น สู้นางอมิตตดาเป็นเด็กกว่าไม่ได้ ครั้นหญิงทั้งหลายในบ้านนั้นถูกสามีตำหนิ แทนที่จะรู้สึกตัว กลับพากันเคียดแค้นชิงชันนางอมิตตดา ชักชวนกันไปด่าว่านางอมิตตดาที่ท่าน้ำอย่างสาดเสียเทเสีย หมายจะให้นางอมิตตดาหนีไปเสีย หรือไม่ก็ควรจะประพฤติตนเข้ากับแบบของตน

นางอมิตตดาเสียใจ จะเอาแบบชาวบ้านนั้นก็ไม่ชอบ เพราะไม่เคยอบรมมา คับอกคับใจ ในที่สุดเทวดาดลใจให้ใช้ชูชกไปขอกัณหาชาลี สองกุมาร พระโอรสพระธิดาของพระเวสสันดรมาเป็นทาสช่วงใช้

แม้ชูชกจะแก่เกินกว่าที่จะเดินทางไปเขาวงกตเพื่อขอสองกุมาร แต่เมื่อถูกเมียสาวขู่บังคับเช่นนั้นก็ต้องฝืนใจไป ในที่สุดชูชก็หอบร่างกายไปถึงพระนครสีพี เมื่องของพระเวสสันดร เพราะความลุกลี้ลุกลนใคร่จะเดินทางไปให้ถึงพระเวสสันดรโดยเร็ว ทำให้ชูชกขาดความรอบคอบไม่เหมือนคราวก่อน ๆ ที่เดินทางมาขอทาน เห็นกลุ่มชนที่ใด เป็นถามถึงที่อยู่ของพระเวสสันดรพร้อมทั้งแนวทางที่จะเดินไปให้ถึงที่หมายด้วย

ชาวเมืองสีพีเกลียดหน้านักขอเป็นทุนอยู่แล้ว ดังนั้นก็พาโลรี่เข้าใส่ชูชก ด่าว่าเจ้ามาเบียดเบียนพระเวสสันดรด้วยให้ท้าวเธอพระราชทานจนเกินไป ถึงถูกขับไล่ทั้งพระชายาและพระโอรสให้ออกไปอู่เขาวงกต แล้วเจ้ายังจะมาเอาอะไรอีก พากันถือไม้ค้อนก้อนดินขับไล่ชูชกเข้าป่าไป

ฝ่ายชูชกเวลาหนีชาวเมืองสีพีขับไล่ไปทางเขาวงกตขณะเดินเลาะลัดไป ถูกสุนัขของเจตบุตรไล่ล้อม ได้หนีขึ้นต้นไม้ นั่งบนคาคบร้องไห้รำพันถึงคุณพระเวสสันดรเป็นอย่างมาก

ฝ่ายเจตบุตรเจ้าของสุนัขติดตามมา เห็นชูชกอยู่บนต้นไม้ ก็แนใจว่าชูชกจะมาร้าย คือคงจะไปทูลขอพระนางมัทรีหรือพระโอรสพระธิดาเป็นแน่ ก็พลันคิดว่าจะต้องฆ่ามันเสีย จึงเดินเข้าไปใกล้พลางน้าวหน้าไม้ขึ้น พร้อมกับร้องสำทับว่า แน่พราหมณ์ พวกแกเบียดเบียนพระเวสสันดรด้วยพระราชทานเกินไป จนต้องถูกขับไล่จากแคว้นของพระองค์เสด็จไปอยู่เขาวงกต มหนุษย์บัดซบอย่างแก ยังจะติดตามมาเบียดเบียนขอพระโอรสอีก เหมือนนกยางย่องตามหาปลาฉะนั้น ข้าจะไม่ไว้ชีวิตแก จะยิงแกให้ตายด้วยหน้าไม้นี้


ชูชกตกใจกลัวตาม จึงได้อุบายหลอกเจตบุตรพร้อมด้วยการขู่ว่า ช้าก่อน เจตบุตร ข้าเป็นพราหมณ์เป็นราชฑูต ซึ่งใคร ๆ ไม่ควรจะฆ่า จงฟังข้าก่อน บุคคลไม่ควรฆ่าราชฑูตนี้เป็นประเพณีเก่าแก่

ดูก่อนเจตบุตร บัดนี้ชาวเมืองสีพีหายขัดเคืองแล้ว พระชนกก็ปรารถนาจะพบพระเวสสันดรปิโยรส พระราชชนนีก็ชรา นัยน์ตาก็มืดมน ท้าวเธอให้ข้า ฯ เป็นราชฑูตมาเชิญพระเวสสันดรพระโอรสกลับ ฉะนั้นเจ้าจงบอกแก่ข้าว่า บัดนี้พระเวสสันดรอยู่ที่ไหน

เจตบุตรดีใจหลงเชื่อในคำลวงของชูชก เชื่อว่าชูชกเป็นราชฑูตที่พระเจ้ากรุงสญชัยพระราชบิดา ให้มาเชิยพระเวสสันดรกลับจริง จึงผูกสุนัขทั้งหลาย แล้วให้ชูชกลงจากต้นไม้ ให้นั่งที่มีใบไม้ลาด ให้โภชานาหารกิน ปฏิสันถารว่า ท่านพราหมณ์ ลุงเป็นราชฑูตมาเชิญพระเวสสันดรที่รักของข้า ฯ ข้าฯจะให้กระบอกน้ำผึ้งและเนื้อย่างแก่ลุง ข้า ฯ จะบอกสถานที่พระเวสันดรประทับอยู่ให้

เจตบุตรดีใจหลงเชื่อในคำลวงของชูชก เชื่อว่าชูชกเป็นราชทูตที่พระเจ้ากรุงสัญชัยพระราชบิดาให้มาเชิญพระเวสสันดรกลับจริง จึงผูกสุนัขทั้งหลายแล้วให้ชูชกลงจากต้นไม้ให้นั่งที่มีใบไม้ลาดให้โภชนาหารกินปฏิสันถารว่าท่านพราหมณ์ ลุงเป็นราชทูตมาเชิญพระเวสสันดรที่รักของข้า ฯ ข้า ฯ จะให้กระบอกน้ำผึ้งและเนื้อย่างแก่ลุงข้า ฯ จะบอกสถานที่พระเวสสันดรประทับอยู่ให้
จบเนื้อความย่อเพียงเท่านี้
กัณฑ์ชูชก ประดับด้วยพระคาถา ๗๙ พระคาถา ปี่พาทย์ทำเพลงเช่นหว้า
ผู้บูชากัณฑ์ชูชก จะได้บังเกิดในตระกูลกษัตริย์ ประกอบด้วยสมบัติอันงดงามกว่าชน ทั้งหลาย จะเจรจาปราศรัยก็ไพเราะเสนาะโสตแม้จะได้สามีภรรยาและบุตร
ธิดาก็ล้วนแต่มีรูปทรงงดงามสอนง่าย

ข้อคิดประจำกัณฑ์ กัณฑ์ชูชก
   ๑.  ของที่รักและหวงแหนที่โบราณห้ามฝากผู้อื่นไว้คือ  เงิน,  ม้า,  เมีย,  ยิ่งน้องเมีย  ห้ามฝากเด็ดขาด  อันตรายมาก
    ๒.  ภรรยาที่ดี ย่อมไม่ย่อหย่อนต่อหน้าที่  ข้าวตำ  น้ำตัก  ฝืนตอหักหา  น้ำร้อนน้ำชา  เตรียมไว้ให้เสร็จ
    ๓.  ของไม่คู่ควรย่อมมีปัญหา  ตำราหิโตปเทศ  กล่าวว่า  “ความรู้เป็นพิษเพราะเหตุที่ไม่ใช่  อาหารเป็นพิษเพราะเหตุไฟธาตุไม่ย่อย  ปราสาทเป็นพิษสำหรับทุคคตะ  เมียสาวเป็นเพราะผัวแก่  ฉะนั้น  ไม่ควรริเป็นวัวแก่ที่คิดจะเคี้ยวหญ้าอ่อน...”

ชูชกได้นางอมิตตาลูกสาวเพื่อนมาเป็นเมีย
แทนเงินและทองตนที่พ่อแม่นางนำไปใช้หมด

ข้อคิดประกัณฑ์ ที่ ๕ ชูชก ๗๙ พระคาถา

๑.     ของที่รักและหวงแหนที่โบราณห้ามฝากผู้อื่นไว้ คือเงิน , ม้า , เมีย , ยิ่งน้องเมียยิ่งห้ามฝากเด็ดขาด อันตราย   มาก แต่ปัจจุบันมีบางคนเพิ่มรถและกล้องถ่ายรูปไว้ด้วยอย่างไรก็ตามถ้าหากเป็นของสำคัญอันเป็นที่รักยิ่งของ
ตนนั้น  ก็ไม่ควรฝากไว้กับใครๆ
๒.     ภรรยาที่ดีย่อมไม่ย่อหย่อนต่อหน้าที่ ข้าวตำ น้ำตัก ฟืนตองหักหา น้ำร้อนน้ำชาเตรียมไว้เสร็จสรรพ
ถึงแม้ปัจจุบันจะไม่ต้องตักน้ำตำข้าวแต่หน้าที่ของเราก็ต้องทำตามหน้าที่ทุกคนไป
๓.     ของไม่คู่ควรย่อมมีปัญหา ตำราหิโตปเทศ “ความรู้เป็นพิษเพราะเหตุที่ไม่ใช้ อาหารเป็นเป็นพิษเพราะ
เหตุไฟธาตุไม่ย่อย ปราสาทเป็นพิษสำหรับทุคคตะ เมียสาวเป็นพิษเพราะผัวแก่” ฉะนั้น ไม่ควรริหาวัวแก่ที่คิดจะเคี้ยวหญ้าอ่อน
๔.     ชูชกเป็นคนประหยัดและซื่อสัตย์ต่อภรรยา
๕.    “รู้อะไรไม่สู้รู้วิชา รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี”

อานิสงส์ผู้บูชา
ผู้ใดบูชากัณฑ์ชูชกจะได้บังเกิดในตระกูลกษัตริย์ ประกอบด้วยสมบัติอันงดงามกว่าชนทั้งหลายจะเจรจาปราศรัยก็ไพเราะเสนาะโสด แม้จะได้สามีภรรยา และบุตรธิดาก็ล้วนแต่มีรูปทรงงดงาม อีกทั้งว่านอนสอนง่าย

มหาเวสสันดรชาดกหรือมหาชาติที่นักเรียนจะได้เรียนต่อไปนี้ คือฉบับของกระทรวงศึกษาธิการที่ได้จัดรวบรวมมหาชาติกลอนเทศน์สำนวนต่างๆ และคัดเลือกสำนวนที่มีความไพเราะมากที่สุดได้ครบ ๑๓ กัณฑ์ นำมารวบรวมพิมพ์เป็นเล่มสำหรับใช้เป็นแบบเรียนและเรียกตามชื่อชาดกว่า มหาเวสสันดรชาดก เมื่อ พ.ศ.๒๔๕๐ (ร.ศ.๑๒๕)

เนื้อเรื่อง     มหาเวสสันดรชาดกที่นำมาให้นักเรียนเรียนนี้คือกัณฑ์มหาราช เป็นกัณฑ์ที่ ๑๑ สำนวนของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมปรมานุชิตชิโนรส ความว่า

        พระเวสสันดรพระราชทานสองกุมารให้แก่ชูชกตามคำขอ ชูชกก็พาสองกุมารพลัดหลงเข้าไปในนครสีพี ผ่านหน้าที่ประทับของพระเจ้ากรุงสญชัย พระเจ้ากรุงสญชัยเมื่อทราบความทั้งหมดจึงขอไถ่ตัวสองกุมารจากชูชกตามที่พระเวสสันดรได้ตรัสคาดค่าไถของสองกุมารไว้ ส่วนชูชกได้รับพระราชทานรางวัลและบริโภคอาหารเกินขนาดจนถึงแก่ความตาย ชาวเมืองสีพีคลายจากความ แค้นเคืองพระเวสสันดร ต่างพากันกราบบังคมทูลพระเจ้ากรุงสญชัยให้ทูลเชิญพระเวสสันดรเสด็จกลับพระนคร พระเจ้ากรุงสญชัยจึงมีรับสั่งให้พระชาลีเสด็จไปเชิญพระเวสสันดร แต่พระชาลีอ้างว่าตนเองเป็นเด็กไม่สมควรไปเชิญ พระเจ้ากรุงสญชัยจึงเสด็จพระราชดำเนินไปรับด้วยพระองค์เอง แล้วสั่งให้จัดทัพเพื่อเสด็จไปรับพระเวสสันดรกลับกรุงสีพี

        เพลงประจำกัณฑ์มหาราชใช้บรรเลงเพลงกราวนอก แสดงถึงการยกพลซึ่งพระเจ้ากรุง  สญชัยเสด็จออกไปรับพระเวสสันดร

ลักษณะคำประพันธ์ แต่งเป็นร่ายยาว มีลักษณะบังคับดังนี้

. คณะ จัดเป็นบท แล้วแบ่งเป็นวรรค บทหนึ่งจะมีกี่วรรคก็ได้ และในวรรคหนึ่งๆ ก็ไม่

กำหนดคำแน่นอนอาจมีตั้งแต่ ๔-๕-๖-๗ คำไปจนถึง ๑๔-๑๕ คำก็มี

. สัมผัส คำสุดท้ายของวรรคหนึ่งๆ ต้องสัมผัสกับคำใดคำหนึ่งในวรรคต่อไป แต่ไม่

ควรเป็นคำสุดท้ายของวรรคนั้น และสัมผัสติดต่อกันไปจนจบบท

. คำเป็น-คำตาย คำสุดท้ายของบทหนึ่งๆ ไม่ควรให้เป็นคำตายหรือคำที่ผันด้วย

วรรณยุกต์

. คำสร้อย หากจำเป็นก็เติมคำสร้อยได้ ๒คำ ที่ท้ายบทหรือจะเติมระหว่างวรรคใด

วรรคหนึ่งก็ได้ ร่ายยาวไม่กำหนดจำนวนคำและสัมผัสแน่นอน

คุณค่าของงานประพันธ์ ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์มหาราชนี้ เป็นกัณฑ์ที่สำคัญและไพเราะมากกัณฑ์หนึ่ง ผู้เทศน์กัณฑ์นี้มักมีเสียงก้องกังวาน เรียกว่า เสียงมหาราช เป็นเสียงมีสง่าเหมาะสำหรับบทเจราจาของเจ้านายและบทจัดทัพจัดพล บทเจรจาโต้ตอบนั้นคมคาย เฉียบแหลมน่าฟังมาก มีบทที่เป็นคำพูดของชูชกและอำมาตย์เพียงเล็กน้อย นอกจากนั้นก็มีบทพรรณนาชมป่าอีกบ้าง เฉพาะแหล่จัดพลกวีได้ทรงแต่งเป็นกลบท ซึ่งมีเล่นสัมผัส เล่นคำ ทำให้ไพเราะเป็นพิเศษ

        ผู้มีบทบาทสำคัญในกัณฑ์มหาราชนี้คือ พระเจ้ากรุงสญชัย ผู้ที่มีส่วนสำคัญรองๆลงมา ได้แก่ พระชาลี ชูชก และเหล่าอำมาตย์

แนวคิด แนวคิดสำคัญของเรื่องได้แก่ “ธรรมย่อมคุ้มครองผู้ประพฤติธรรม” การที่พระชาลีและพระกัณหาเต็มใจให้พระเวสสันดรสละตนให้แก่ชูชกนั้นถือได้ว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรม กล่าวคือ ตั้งอยู่ในกตัญญูกตเวที สองกุมารต้องทนทุกข์ทรมานเดินทางไปในป่ากับชูชกในฐานะทาสอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง ต่อมาก็ได้เป็นไทแก่ตัวและได้กลับคืนสู่ฐานะเดิมด้วยความสวัสดี นอกจากนั้นยังมีแนวคิดอื่นอีกหลายข้อ เช่น ผู้มีปัญญาและคุณธรรมถึงแม้จะเป็นเด็กก็ย่อมได้รับการยกย่องจากผู้ใหญ่ อำนาจแห่งคุณธรรมย่อมชนะอำนาจทั้งปวง

ค่านิยม ค่านิยมที่ได้จากเรื่องอาจพิจารณาได้เป็น ๒ แนว คือ

. แนวโลกียะ หมายถึง แนวที่ยังข้องอยู่ในโลก

. แนวโลกุตระ หมายถึง แนวที่พ้นโลก อันปุถุชนจะขึ้นถึงได้โดยยาก

ตัวอย่างค่านิยมแนวโลกียะและแนวโลกุตระ

        การที่พระเจ้ากรุงสญชัยทรงขับไล่พระเวสสันดรให้เสด็จไปอยู่ป่า แสดงว่าพระองค์มีค่านิยมในแนวโลกียะ กล่าวคือพระองค์ทรงเห็นความสำคัญของประโยชน์แห่งรัฐคือกรุงสีพียิ่งกว่าการปฏิบัติธรรมของพระเวสสันดร เมื่อปรากฏว่าพระเวสสันดรได้พระราชทานสองกุมารให้แก่    ชูชก พระองค์ก็ไม่อาจปลงพระทัยเชื่อ ทรงคลางแคลงพระทัยว่าจะเป็นกลลวงของชูชก แสดงให้เห็นว่าพระเจ้ากรุงสญชัยทรงมีค่านิยมอย่างผู้ที่เกี่ยวข้องอยู่ในทางโลก

        ครั้นเมื่อพระชาลีทรงตอบโต้คำกล่าวติเตียนพระเวสสันดรจากหมู่อำมาตย์ พระเจ้ากรุงสญชัยก็ทรงปลอบพระชาลีมิให้น้อยพระทัย และตรัสสรรเสริญการบริจาคทานของพระเวสสันดร อันแสดงถึงค่านิยมที่โน้มเอียงไปในแนวโลกุตระของพระเจ้ากรุงสญชัย นอกจากนี้ในระยะหลังๆ ด้วยความสำนึกบางประการอาจมีส่วนทำให้พระเจ้ากรุงสญชัยมีค่านิมโน้มเอียงไปในทางโลกุตระ เช่น พระองค์รับสั่งขออภัยพระชาลี ทรงยอมรับผิดที่ทรงเนรเทศพระเวสสันดรตามคำยุยงของชาวเมือง ทรงพระราชทานรางวัลให้แก่ชูชกโดยมิได้ทรงเสียดายในทรัพย์ และด้วยความรักและเมตตาธรรมต่อพระเจ้าหลานทั้งสอง ทรงจัดงานสมโภชเป็นการรับขวัญพระราชนัดดาตามประพณี ตลอดจนจัดทัพเพื่อเสด็จไปรับพระเวสสันดรตามคำทูลของพระชาลี อันแสดงว่าพระเจ้ากรุงสญชัยทรงละอัสมิมานะ(มานะว่าเป็นของเรา) คือการถือว่าพระองค์เป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ทรงมีพระราชอำนาจลงเสียได้

        สำหรับค่านิยมของพระชาลีนั้น อาจวิเคราะห์จากพระวาจาและการปฏิบัติในสถานการณ์ต่างๆ ได้ว่า แม้จะยังมีค่านิยมในแนวโลกียะ กล่าวคือแสดงความโกรธเมื่อหมู่อำมาตย์ตำหนิติเตียนการบริจาคพระโอรสและพระธิดาของพระเวสสันดร หรือการกล่าวตัดพ้อพระเจ้ากรุงสญชัยที่ทรงเนรเทศพระเวสสันดรออกจากเมือง และการทูลขอให้พระเจ้ากรุงสญชัยเสด็จพระราชดำเนินไปรับพระเวสสันดรและพระนางมัทรีกลับคืนสู่นครด้วยพระองค์เอง ล้วนเป็นค่านิยมในแนว     โลกียะ

        ค่านิยมที่โน้มเอียงไปในแนวโลกุตระของพระชาลี ได้แก่ การที่พระชาลียินยอมเป็นเครื่องมือในการบริจาคบุตรทานของพระเวสสันดร ทรงปฏิบัติพระองค์ได้สอดคล้องกับอุดมคติในทางโลกุตรธรรมของพระบิดา เมื่อเข้าเฝ้าพระเจ้ากรุงสญชัยก็แสดงอาการสำรวมอย่างอ่อนน้อมถ่อมตน ไม่ตีตนเสมอพระองค์โดยถือว่าเคยเป็นหลาน

        การกล่าวตำหนิพระเวสสันดรของหมู่อำมาตย์ในการบริจาคพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกก็เป็นค่านิยมในแนวโลกียะ เพราะปุถุชนธรรมดาทั่วไปย่อมมีจิตสนิทเสน่หาในบุตรธิดาแห่งตนยากที่จะหยิบยกให้ไปเป็นทาสแก่ผู้ใด ส่วนพฤติกรรมของชูชกก็มีค่านิยมแนวโลกียะด้วยคำนึงถึงประโยชน์แห่งตนยิ่งกว่าสิ่งอื่นใด

ความรู้แทรก

ร่ายกลบท

        เวสสันดรชาดกกัณฑ์มหาราชของสมเด็จพระสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์ร่ายกลบทในตอนจัดทัพไว้ ๔ แบบ ได้แก่

ร่ายกลบทกบเต้นต่อยหอย

      ตัวอย่าง

        สรรแต่หาญสารตัวเหี้ยม เทียมช้างมารทานช้างหมื่น พื้นโถมศึกฝึกทนศร ร่อนงาส่าย   ร่ายเงยเศียร เรียนเชิงสู้รู้ชนสาร ร่านบ้าแทงแรงบ่ถอย ร้อยคชหนีรี่ขึ้นหน้า... เทิดกระบี่ที่กระบวน ทวนหอกรำทำหันร่อน

ข้อกำหนด สัมผัสในให้คำที่ ๑ กับคำที่ ๔ คำที่ ๒ กับคำที่ ๕ และคำที่ ๓ กับคำที่ ๖ สัมผัสอักษรกัน และให้คำที่ ๓ กับคำที่ ๔ สัมผัสสระกัน ส่วนสัมผัสนอกต้องให้คำสุดท้ายของวรรคต้นสัมผัสกับคำต้นของวรรคต่อไปและไม่บังคับวรรณยุกต์ (ดูผังและตัวอย่างประกอบ)

ร่ายกลบทกบเต้นสลักเพชร

ตัวอย่าง

        ต่างแกล้วสรรตัวกลั่นสรรพ แล่นโจมทัพไล่จับทัน จู่เข้าฟันจับคันฟาด ล้มกลิ้งดาษลงกลาดดื่น ขุนม้าพื้นขุนหมื่นพัน ตัวล่ำสันต่างลั่นศร ตั้งมือร่อนโตมรรำ เสื้อแดงก่ำสีดำแกม หมากสุกแปมม่วงแซมปน หมู่พหลม้าพลหาญ ... ชาญศึกรู้เชิงสู้รับ แม้ร้อยทัพมารับทัน

ข้อกำหนด สัมผัสในให้คำที่ ๑ กับคำที่ ๔ คำที่ ๒ กับคำที่ ๕ และคำที่ ๓ กับคำที่ ๖ เป็นคำสัมผัสอักษรกัน และให้คำที่ ๓ กับคำที่ ๕ สัมผัสสระกัน ส่วนสัมผัสนอกต้องให้คำที่ ๖ ของวรรคหน้าสัมผัสกับคำที่ ๓ ของวรรคหลัง (ดูผังและตัวอย่างประกอบ)

ร่ายกลบทยัติภังค์

ผัง

        เหมือนกับร่ายธรรมดา แต่ในระหว่างวรรคต้องให้เป็นคำยัติภังค์ คือ ใช้คำที่มี ๒ พยางค์หรือมากกว่า ๒ พยางค์ก็ได้แต่เขียนแยกกัน เอาพยางค์หน้าหรือครึ่งคำข้างหน้าไปไว้เป็นพยางค์ท้ายของวรรคหน้า และเอาพยางค์หลังหรือครึ่งคำหลังไปไว้เป็นพยางค์หน้าของวรรคหลัง เวลาอ่านต้องอ่านพยางค์หน้าซ้ำกัน ๒ ครั้ง วรรคหนึ่งใช้คำระหว่าง ๘ ถึง ๑๐ คำ ให้คำสุดท้ายของวรรคหน้าสัมผัสกับคำที่ ๕ ของวรรคหลัง

ตัวอย่าง

        หมู่สหชาติโยธีมีประมาณหมื่น หกพันสรรพางค์พื้นแต่ใส่สวม เสื้อหมวกเหมาะเกราะนวมดูต่างๆ สีสรรพ์พรรณสี่อย่างควรจะพึงพิศ วงผจงพิจิตรจรูญเจริญ เนตรวิเศษโศภณเพลินบางจำพวกบรร เทือง... ไกลาส คิรีสีขาวบริสุทธิ์สะอาดอุฬารตระการตา

ร่ายกลบทนาคบริพันธ์

ผัง

        เหมือนกับร่ายธรรมดา แต่ต้องให้มีสัมผัสเกี่ยวข้องกันระหว่างวรรคเหมือนร่ายกลบทยัติภังค์

ตัวอย่าง

        แล้วเร่งรัดจัดสรรพลรถาหมื่นสี่พัน พื้นพิจิตรรังสรรค์สุวรรณรัตน์ สุวรรณรถจำรัสอร่ามเรือง อร่ามรุ่งบรรเทืองอัมพรเพริศ อัมพรพรายธงชายเฉิดเฉลิมงอน เฉลิมงามสงครามสยอนไม่ต่อติด ไม่ต่อต้านทานฤทธิ์เข้ารุกราญ เข้ารุกรับยับแตกฉานพังประลาต พ่ายประลัยลงดื่นดาษพสุธาธาร สะเทื้อนถิ่นอรินทรสถานทั่วทุกด้าว ทั่วทุกแดนสดับข่าวก็ยำเยง ก็ย่อหย่อนอ่อนเกรงไม่รอนราญ

ความหมายของคำว่า “ชาดก” คำนี้เป็นภาษาบาลี จากคำว่า “ชาตะ” แปลว่าเกิด ลง ก. ปัจจัยเป็น “ชาตก” แล้วแผลงตัว ต. เป็น ด. จึงเป็น “ชาดก” แปลว่า ชีวประวัติ หรือเรื่องของพระพุทธเจ้าขณะเกิดเป็นพระโพธิสัตว์บำเพ็ญบารมีต่างๆ เพื่อจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ตั้งแต่ครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ก็ได้

ชาดก แบ่งเป็น ๒ ประเภท คือ

. นิบาตชาดก เป็นส่วนหนึ่งของพระไตรปิฎกหรือพระสูตร เป็นหนังสือเรื่องใหญ่มี

นิทานชาดกถึง ๕๕๐ เรื่อง

. ปัญญาสชาดก คือประชุมเรื่องนิทานเก่าแก่ที่เล่ากันมาในเมืองไทยตั้งแต่สมัยโบราณ

๕๐ เรื่อง

ชื่อเรื่องชาดกนี้ มีเรียกกันต่างๆ ดังนี้

. เทศน์คาถาพัน โดยเหตุที่เรียกมหาเวสสันดรชาดกเดิมแต่งเป็นฉันท์ ภาษาบาลี

สันนิษฐานว่านักปราชญ์อินเดียฝ่ายใต้(ลังกา)เป็นผู้แต่ง ชาดกเรื่องนี้มี ๑๓ กัณฑ์ แต่งจบด้วยคาถา ๑,๐๐๐คาถา จึงเรียกกันทั่วไปว่า “เทศน์คาถาพัน” เทศน์เป็นภาษาบาลีล้วนๆ เข้าใจว่ามีเทศน์นี้ตั้งแต่สุโขทัยแล้ว แม้ผู้ฟังไม่รู้เรื่อง แต่ก็ถือกันว่าฟังจบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ จะได้บุญมาก

. เทศน์มหาชาติ มหาเวสสันดรชาดกเป็นเรื่องของพระพุทธเจ้าตอนเสวยพระชาติเป็น

พระเวสสันดร ซึ่งเป็นชาติสุดท้าย ในชาตินี้พระองค์ทรงบำเพ็ญทานบารมีอย่างยอดยิ่ง คือ       ปิยบุตรทารทานบารมี คือการบริจาคพระโอรส ธิดา และพระมเหสี ให้เป็นทานและบารมีอื่นๆ พร้อมกันไปด้วยทั้ง ๑๐ ประการ ฉะนั้นเวสสันดรชาดกจึงเป็นชาดกสำคัญกว่าชาดกอื่นๆ จึงเรียกว่า “เทศน์มหาชาติ” หรือมหาชาติชาดก แปลว่าชาติยิ่งใหญ่ที่สำคัญเพราะเป็นชาติสุดท้าย      ต่อจากนี้ไปจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า

. เวสสันดรชาดก โดยเหตุที่ชาดกนี้ พระโพธิสัตว์ที่เป็นตัวสำคัญในเรื่องนี้ ชื่อ

เวสสันดร แยกศัพท์เป็น เวสส แปลว่าพ่อค้า และ อันดร แปลว่า ระหว่างหรือตรอก รวมสนธิเป็น เวสสันดร แปลว่า ผู้เกิดในตรอกพ่อค้า จึงเรียกชื่อตามพระโพธิสัตว์ว่า เวสสันดรชาดก อีกชื่อหนึ่ง

ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก  กระทรวงศึกษาธิการจัดพิมพ์ขึ้นเป็นครั้งแรกเมื่อ ร.ศ.๑๒๑ โดยคัดเลือกสำนวนเยี่ยมๆ จากมหาชาติกลอนเทศน์ เพื่อใช้เทศน์ให้จบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ในวันเดียวกัน เพื่อให้เข้าใจความหมายชัดเจน เพื่อเทศน์คาถาให้ครบและเพื่อเป็นแบบเรียนกวีนิพนธ์ด้วย ดังมีรายชื่อผู้แต่งตามกัณฑ์ต่างๆ ดังนี้

        ๑. กัณฑ์ทศพร            - กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เพลงสาธุการ มี ๑๙ พระคาถา

        ๒. กัณฑ์หิมพานต์        - กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เพลงตวงพระธาตุ มี ๑๓๔    พระคาถา

        ๓. ทานกัณฑ์             - สำนักวัดถนน เพลงพญาโศก มี ๒๐๙ พระคาถา

        ๔. วนปเวสน์             - พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพลงพญาเดิน มี ๕๗    พระคาถา

        ๕. กัณฑ์ชูชก            - พระเทพมุนี (ด้วง)วัดสังข์จาย เพลงเซ่นเหล้า มี ๗๙    พระคาถา

        ๖.กัณฑ์จุลพล            - พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพลงคุกพาทย์ มี ๓๕   พระคาถา

        ๗. กัณฑ์มหาพน   - พระเทพโมลี (กลิ่น) เพลงเชิดกลอง มี ๘๐ พระคาถา

        ๘. กัณฑ์กุมาร           - เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เพลงโอดเชิดฉิ่ง มี ๑๐๑ พระคาถา

        ๙. กัณฑ์มัทรี           - เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เพลงทยอยโอด มี ๙๐ พระคาถา

        ๑๐. กัณฑ์สักกบรรพ       - พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพลงกลม มี ๔๓         พระคาถา

        ๑๑. กัณฑ์มหาราช - กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เพลงกราวนอก มี ๖๙ พระคาถา

        ๑๒. ฉกษัตริย์           - กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เพลงตระนอน มี ๓๖ พระคาถา

        ๑๓. นครกัณฑ์            - กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เพลงกลองโยน มี ๔๘ พระคาถา

ประเพณีการเทศน์มหาชาติ

        ประเพณีการเทศน์มหาชาตินี้ พุทธศาสนิกชนถือว่าเป็นประเพณีสำคัญไม่ผิดกับการทอดกฐิน ฉะนั้นเมื่อถึงการมีเทศน์มหาชาติแต่ละวัดจึงจัดให้มีขึ้นก่อนมีเทศน์จะต้องแจกใบฎีกา (คือ หนังสือบอกบุญ) ไปยังทายกทายิกาเจ้าศรัทธาให้ครบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ อาจจะกัณฑ์หนึ่งหลายๆ คนก็ได้ ก่อนมีเทศน์มหาชาติทางวัดจะต้องจัดการดังนี้

. ต้องตกแต่งสถานที่ด้วยต้นไม้ เช่น ต้นกล้วย ต้นอ้อย ราชวัตร ฉัตร ธง ทั้งหน้าวัด

หน้าศาลา และบริเวณรอบๆ ธรรมาสน์ที่พระเทศน์ส่วนที่เหนือธรรมาสน์มักประดับด้วยต้นไม้หรือกิ่งไม้ให้ปรกลงมาเหมือนนั่งอยู่ใต้ต้นไม้จริงๆ เพื่อให้แลดูเป็นป่าสมกับเป็นบริเวณอาศรมของพระเวสสันดร ที่เขาวงกตครั้งกระโน้น

. ต้องมีพิณพาทย์วงหนึ่งทำเพลง เพลงที่ทำนั้นเรียกว่าเพลงประจำกัณฑ์นั้นๆ เช่น

กัณฑ์ชูชก เพลงเซ่นเหล้า กัณฑ์กุมาร เพลงโอดเชิดฉิ่ง เป็นต้น

. ส่วนเจ้าของกัณฑ์เทศน์นั้น จะจัดสิ่งของเครื่องกัณฑ์มีดอกไม้ ธูป เทียน ตลอดจนผล

ไม้ ส้ม กล้วย อ้อย มะพร้าวอ่อน ฯลฯ และเงินบูชากัณฑ์เทศน์โดยเฉพาะ ดอกไม้ ธูป เทียน และเงินบูชากัณฑ์เทศน์นั้นมักถวายเท่ากับจำนวนคาถา เช่นกัณฑ์ชูชก มี ๗๙ พระคาถา ก็จะถวายดอกๆไม้ ๗๙ ดอก ธูป ๗๙ ดอก เทียน ๗๙ เล่ม เงิน ๗๙ บาท ดังนี้ เป็นต้น

การเทศน์มหาชาติ แต่เดิมไม่กำหนดว่ามีในเดือนอะไร เท่าที่ปรากฏในสมัย                

รัตนโกสินทร์ ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๑ เป็นต้นมา มักนิยมเทศน์มหาชาติในเทศกาลออกพรรษาแล้ว ในเดือน ๑๑ ข้างแรม (ตุลาคม) หรือข้างขึ้นเดือน ๑๒ (พฤศจิกายน) ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ ทรงถือการเทศน์แล้ง คือตั้งแต่เดือนอ้าย (ธันวาคม) เป็นต้นไป

                เทศน์มหาชาติในสมัยรัชกาลที่ ๕ ภาค ๑

เทศน์มหาชาติในสมัยรัชกาลที่ ๕ สมปอง ดวงไสว

เทศน์มหาชาติในสมัยรัชกาลที่ ๕       สมปอง  ดวงไสว  (ภาค ๑)

๑.เกริ่นนำ

          เทศน์มหาชาติเป็นวิถีชีวิตของชาวไทยที่นับถือศาสนาพุทธหรือพุทธศาสนิกชนโดยทั่วไป การฟังเทศน์มหาชาติมีอานิสงส์สูงยิ่งทางหนึ่ง ด้วยศรัทธาในพระพุทธศาสนาพุทธศาสนิกชนจึงนิยมการฟังเทศน์มหาชาติเป็นสำคัญ  แท้ที่จริงการเทศน์มหาชาติเป็นการให้การศึกษาเรียนรู้ในหลักธรรมเรื่องของทานและเป็นการเผยแผ่พระพุทธศาสนาทางหนึ่งที่ได้ทำสืบทอดมาแต่โบราณกาล ดังได้มีการถ่ายทอดไว้ในวรรณกรรมขุนช้างขุนแผนความว่า                                        “อยู่มาปีระกาสัปตศก              ทายกในเมืองสุพรรณนั่น

                                ถึงเดือนสิบจวนสารทยังขาดวัน                    คิดกันจะมีเทศน์ด้วยศรัทธา

                                พระมหาชาติทั้งสิบสามกัณฑ์                      วัดป่าเลไลนั้นวันพระหน้า

                                ตะปะขาวเฒ่าแก่แซ่กันมา                          พร้อมกันนั่งปรึกษาที่วัดนั้น”

                เชื่อกันว่าประเพณีเทศน์มหาชาติมีมาแต่ครั้งกรุงสุโขทัย  เป็นการสืบพระพุทธศาสนาเป็นประเพณี  ดังมีหลักฐานในจารึกนครชุมหลักที่ ๓

“ อันว่าพระไตรปิฎกนี้ จักหายและหาคนรู้จักแท้แลมิได้เลย  ยงมีคนรู้คั่นสเล็กสน้อยไซร้ ธรรมเทศนา อันเป็นต้นว่าพระมหาชาติ หาคนสวดมิได้เลย  ธรรมชาดกอันอื่นไซร้มีต้นหาปลายมิได้ มีปลายหาต้นมิได้เลย” (เกษม   บุญศรี : ๒๕๑๔)

อันเป็นเวลาที่ตรงกับสมัยพระยาลิไทย พระมหากษัตริย์ผู้ครองกรุงสุโขทัย ในราชวงศ์พระร่วงที่ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอย่างสูงยิ่ง นอกจากที่พระองค์ทรงผนวชแล้วยังได้มีการสร้างวรรณกรรมพระพุทธศาสนาเป็นที่รู้จักกันดีคือ ไตรภูมิพระร่วง

๒.มหาชาติคืออะไร?

                มหาชาติคืออะไร “ทางที่สันนิษฐานนั้นมีอยู่ สองทาง คือ ทางหนึ่งเรื่องพระเวสสันดร เป็นเรื่องใหญ่ที่สุดในเรื่องชาดกอันแสดงถึงบุรพจริยาของพระพุทธเจ้าในจำนวน ๕๕๐ เรื่องด้วยกัน เรื่องเวสสันดรนี้เป็นเรื่องสุดท้ายจึงเรียกว่ามหาชาติ  อีกทางหนึ่งอาจเพี้ยนมาจากคำว่า มหาชาตกะ เรียกมหาชาตกะไม่สะดวกปาก เลยเรียกสั้นๆว่ามหาชาตก็เพี้ยนเป็นมหาชาต แล้วเป็นมหาชาติ” (เกษม  บุญศรี : ๒๕๑๔)

                มหาชาติ หมายถึง “มหาชาติที่พระพุทธเจ้าเกิดเป็นพระเวสสันดร และชาดกที่เล่าเรื่องพระโพธิสัตว์ในชาติสุดท้ายก่อนจะบรรลุโพธิญาณ เป็นพระชาติที่ทรงบำเพ็ญบารมีครบ ๑๐ ประการ เป็นทานบารมีชั้นสุดยอดที่ยากยิ่ง จึงเรียกว่ามหาชาติ” (อุทัย  สินธุสาร : ๒๕๒๑)

มหาชาติ  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ  กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ให้ความเห็นกับคำว่า มหาชาติว่า“เรื่องมหาเวสสันดรชาดกสำคัญกว่าชาดกเรื่องอื่นๆ ด้วยปรากฏบารมีของพระโพธิสัตว์บริบูรณ์ ในเรื่องมหาเวสสันดรชาดก ทั้ง ๑๐ อย่าง จึงเรียกกันว่า มหาชาติ”( กรมพระยาดำรงราชานุภาพ : ๒๔๖๐)

          เหตุที่เรียกมหาชาติ นักเทศน์มหาชาติที่สำคัญรูปหนึ่งของเมืองไทยกล่าวไว้ว่า

                “มหาชาติ เพราะเป็นการประชุมลงแห่งบารมีครั้งยิ่งใหญ่ คำว่าบารมี หมายถึงการบำเพ็ญคุณธรรมที่จะนำไปสู่ความสำเร็จ คือพระโพธิญาณบารมีพระโพธิสัตว์มีมากถึง ๓๐ เรียกว่า “บารมี ๓๐ ทัศน์” ท่านแบ่งเป็น ๓ ขั้นคือ   ๑.บารมีธรรมดา  เป็นบารมีขั้นต้นเป็นขั้นเริ่มปฏิบัติ มีผิดบ้างถูกบ้าง บกพร่องบ้าง มี ๑๐

                ๒.อุปบารมีบารมีระดับกลางคือ ขั้นแก้ไขจนการปฏิบัตินั้นถูกต้องมากขึ้นใกล้ทางสำเร็จมากขึ้น มี ๑๐

๓.ปรมัตถบารมี บารมีชั้นสูงสุด คือบรรลุผลสมบูรณ์ คือเต็มเปี่ยมที่สุดมี ๑๐

ในทศชาติหรือที่เรียกพระเจ้าสิบชาติ ก่อนที่พระองค์จะอุบัติมาเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในจำนวนเก้าชาตินับแต่พระเตมีย์  จนถึงวิธูรบัณฑิตก็บำเพ็ญบารมีเฉพาะข้อใดข้อหนึ่ง ดังนี้

๑.พระเตมีย์ใบ้ ทรงบำเพ็ญเนกขัมบารมี คือการถือบวช

๒.พระมหาชนก ทรงบำเพ็ญวิริยบารมีคือความเพียร

๓.พระสุวรรณสาม ทรงบำเพ็ญเมตตาบารมี

๔.พระเนมิราช ทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมี คือความตั้งใจอันแน่วแน่

๕.พระมโหสถ ทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี คือ ความรอบรู้

๖.พระภูริทัต ทรงบำเพ็ญศีลบารมี  คือ การสำรวมกาย วาจา ใจ

๗.พระจันทกุมาร ทรงบำเพ็ญขันติบารมี คือความอดทน

๘.พระนารทะ ทรงบำเพ็ญ อุเบกขาบารมี คือความวางใจเป็นกลาง

๙.พระวิธูรบัณฑิต ทรงบำเพ็ญสัจจะบารมี คือการรักษาความสัตย์และความซื่อตรง

ในจำนวน ๙ ชาติดังกล่าวมา หาได้บำเพ็ญครบทุกบารมีไม่ เพราะเหตุนี้ทั้ง เก้าชาติ ท่านจึงมิเรียก มหาชาติ แต่ในชาติสุดท้ายที่เสวยพระชาติเป็นพระเวสสันดร ทรงบำเพ็ญทานบารมี เป็นยอดนักเสียสละของโลกนี้ บารมีทั้งหมดสิบประการ มาประชุมสมบูรณ์ในชาตินี้ ท่านจึงเรียก เวสสันดรตอนนี้ว่า มหาชาติ แปลว่า การประชุมลงแห่งบารมีครั้งยิ่งใหญ่” (พระพิจิตรธรรมพาที :๒๕๔๓)

๓.การเทศน์มหาชาติ

                การเทศน์มหาชาติคือ “การเทศน์เรื่องราวของพระเวสสันดร มีอยู่ทั้งหมด ๑๓ กัณฑ์ ซึ่งเป็นชาติสุดท้ายของพระบรมโพธิสัตว์สัมมาสัมพุทธเจ้าก่อนที่จะมาประสูติเป็นเจ้าชายสิทธัตถะเป็นชาติสุดท้ายของพระบรมโพธิสัตว์สัมมาสัมพุทธเจ้า และต่อมาก็ออกผนวชจนได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า”  (บุญมี แท่นแก้ว : ๒๕๔๗)

                สำหรับพระนักเทศน์ชื่อดังของเมืองไทยในยุคปัจจุบัน ชั้นราช  เทศน์มหาชาติ มีองค์เดียวนั้นท่านว่า การเทศน์มหาชาติคือ “การแสดงธรรมเปิดเผยธรรมชีวประวัติของพระโพธิสัตว์เวสสันดร สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อเสด็จสู่กรุงกบิลพัสด์ครั้งแรก เพื่อโปรดพระเจ้าสุทโธทนะพุทธบิดา อีกทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ พระองค์ได้แสดงชาดกนี้ท่ามกลางหมู่สงฆ์จำนวนไม่น้อย”   (พระราชวิสุทธิดิลก:๒๕๔๙)

                การเทศน์มหาชาติทางอิสานเรียกงานบุญที่สำคัญนี้ว่า บุญผะเหวด  หรือบุญพระเวส พระเวสก็คือพระเวสสันดร นั่นเอง เทศน์มหาชาติ มักนิยมทำกันหลังจากออกพรรษาแล้ว พ้นหน้ากฐินไป บางทีก็ทำในวันกลางเดือน ๑๒ หรือแรม ๘ ค่ำ บางทีก็ทำกันปลายเดือนอ้ายหรือเดือน ๑๒ เมื่อเสร็จหน้านา

ปัจจุบันมักมีในฤดูแล้ง คือนับแต่เดือนอ้ายเป็นต้นไป แต่สำหรับบุญผะเหวด  หรือบุญพระเวส  มักนิยมทำกันในเดือน ๔ หรือทำกันในเดือน ๑๐ เป็นเทศกาลสารท  ดังวรรณกรรมขุนช้างขุนแผนระบุไว้หรือก่อนทอดกฐินพระราชทานดังหลักฐานจากหนังสือ คอร์ต ข่าวราชการ เรื่องมีมหาชาติในสมัยรัชกาลที่ ๕ ในพระบรมมหาราชวังก็ได้  แต่เอาเข้าจริงๆเทศน์มหาชาติจะทำในเดือนใดก็ได้ไม่จำกัดตายตัวกันแต่อย่างใด 

๔.กัณฑ์เทศน์มหาชาติและพระคาถา

                กัณฑ์เทศน์มหาชาติมี ๑๓ กัณฑ์ และแต่ละกัณฑ์มีคาถาไม่เท่ากัน รวม ๑๓ กัณฑ์ ๑๐๐๐ คาถา คือ

๑.กัณฑ์ทศพร                       ๑๙ คาถา                ๒.กัณฑ์หิมพานต์                ๑๓๔  คาถา          

๓.ทานกัณฑ์                         ๒๐๙ คาถา            ๔.กัณฑ์วนประเวศน์          ๕๗ คาถา             

๕.กัณฑ์ชูชก                        ๗๙ คาถา               ๖.กัณฑ์จุลพน                      ๓๕ คาถา

๗.กัณฑ์มหาพน                   ๘๐คาถา                ๘. กัณฑ์กุมาร                       ๑๐๑ คาถา             

๙.กัณฑ์มัทรี                          ๙๐ คาถา                ๑๐. กัณฑ์สักบรรพ              ๔๓ คาถา             

๑๑.กัณฑ์มหาราช                ๖๙ คาถา                ๑๒กัณฑ์ฉกษัตริย์               ๓๖ คาถา              

๑๓.นครกัณฑ์เป็นกัณฑ์สุดท้ายมี ๔๘ คาถา  

รวม ๑๓ กัณฑ์ครบ ๑๐๐๐ คาถาพอดี จึงนิยมมีการเทศน์คาถาพันในวันแรกก่อนเสมอ       

๕.เครื่องกัณฑ์เทศน์มหาชาติ

เรื่องเครื่องกัณฑ์เทศน์ไม่จำกัดแน่นอน ในเรื่องการทำบุญ นอกจากเงิน ดอกไม้ ธูปเทียน ติดกัณฑ์เทศน์แล้ว เมื่อนึกถึงพระเวสสันดรออกไปบำเพ็ญเพียรธรรมในป่า คนก็จะจัดสภาพแวดล้อมสถานที่เทศน์เป็นป่า เครื่องกัณฑ์เทศน์ก็จะเป็นกล้วย อ้อย มะพร้าว ข้าวสาร อาหารแห้ง สำหรับการเดินทางไกล การสร้างพระอาราม เป็นเครื่องไม้เครื่องมือ อุปกรณ์สร้างกุฏิเสนาสนะก็มี  ในวรรณกรรมขุนช้างขุนแผน มีตอนที่ขุนช้าง นางศรีประจันเตรียมการดังพรรณนาไว้ว่า

“ครานั้นเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง                       น้ำใจกว้างขวางให้ฟุ้งซ่าน

เด็กเอยหาไม้อย่าได้นาน                                                    จักสานกระจาดนั้นเตรียมไว้

เอาเงินตราไปซื้อหาสังเค็ด                                                บริขารเบ็ดเสร็จทั้งน้อยใหญ่

หาผ้าเนื้อดีมาทำไตร                                                           ที่ผู้หญิงนั้นไปหาเครื่องกัณฑ์

ข้าวแป้งระแนงตำทำเป็นผง                                             มุกกลมขนมกงเร่งจัดสรร

สิ่งหนึ่งอย่างน้อยต้องร้อยอัน                                           อย่ากลังเปลืองน้ำมันไปซื้อมา

....................ฯลฯ

                คราวนั้นฝ่ายนางศรีประจัน                               เรียกข้าด่าลั่นอยู่อึงมี่

แม่พิมพ์ช่วยแม่บ้างมาข้างนี้                                             เข้ามานี่ช่วยกันทันเวลา

บ่าวไพร่ทำขนมประสมปั้น                                              ชุบแป้งทอดน้ำมันอยู่ฉ่าฉ่า

เฮ้ยไฟร้อนนักชักฟืนรา                                                     อีคงควักตักมาว่าเกรียมดี

ขนมกรุบขนมกรอบเห็นชอบที                                        คลุกน้ำตาลพริบพรีใส่ที่ไว้

ข้าวเม่ากวนแป้งนวลชุบทอด                                            เอาไม้แยงแทงหลอดใส่ยอดไข่

มะพร้าวน้ำตาลหวานไส้ใน                                              สุกแทงขึ้นไว้อ้ายลูกโดน”

เห็นภาพการทำข้าวของเครื่องใช้ในการติดกัณฑ์เทศน์มหาชาติของสมัยนั้นได้อย่างดี

๖.สำนวนการเทศน์มหาชาติ

                เก่าแก่ดั้งเดิมที่สุดคือ

มหาชาติคำหลวง  ในสมัยอยุธยา แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงมีรับสั่งให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตแปลและแต่งขึ้นในปีพ.ศ. ๒๐๒๕  โดยเอาภาษามคธมาตั้งบาทหนึ่งแล้วแปลเป็นคำประพันธ์ภาษาไทยสลับกันไปมีทั้งร่ายสุภาพ กาพย์ ฉันท์และโคลง  สมัยพระเจ้าทรงธรรมมีกาพย์มหาชาติ แต่งเป็นร่ายยาว มหาชาติคำหลวงดั้งเดิมไม่ได้ใช้สำหรับพระสงฆ์เทศน์แต่ใช้สำหรับฆราวาสสวดในพระราชพิธีเข้าพรรษาถวายพระมหากษัตริย์และสวดให้อุบาสกอุบาสิกาฟังระหว่างพรรษา มาเป็นการเทศน์ในสมัยพระเจ้าทรงธรรมเมื่อสร้างกาพย์มหาชาติสมบูรณ์เมื่อพ.ศ.  ๒๑๔๕ พระจึงนำไปเทศน์ สำหรับมหาชาติคำหลวงฉบับดั้งเดิมที่แต่งขึ้นครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเมื่อเสียกรุงครั้งที่สองแล้ว ต้นฉบับวรรณกรรมมหาชาติคำหลวง ได้สูญหายไป ๖ กัณฑ์ คือ

๑.กัณฑ์หิมพานต์                 ๒.กัณฑ์ทานกัณฑ์                               ๓.กัณฑ์จุลพน

๔.กัณฑ์มัทรี                                         ๕.กัณฑ์สักรบรรพ                              ๖.กัณฑ์ฉกษัตริย์

ครั้นตกมาถึงกรุงรัตนโกสินทร์ สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงได้มีการประชุมปราชญ์ให้ร่วมกันรจนาเพิ่มเติมให้ครบถ้วน๑๓ กัณฑ์ ในปีพ.ศ. ๒๓๕๘ จึงสมบูรณ์ครบทุกกัณฑ์มาแต่ครั้งนั้น

ในสมัยรัตนโกสินทร์นี้ปวงปราชญ์ได้แต่งเพิ่มเติมอยู่หลายสำนวนนับแต่

๑.สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์เทศน์มหาชาติไว้จำนวน ๑๑ กัณฑ์  คือ

๑.๑ กัณฑ์ทศพร  ๑.๒.กัณฑ์หิมพานต์                            ๑.๓.ทานกัณฑ์                                    

๑.๔.กัณฑ์วนประเวศน์      ๑.๕.กัณฑ์ชูชก                                    ๑.๖.กัณฑ์จุลพน                  

๑.๗.กัณฑ์กุมาร                    ๑.๘กัณฑ์สักกบรรพ                           ๑.๙.กัณฑ์มหาราช              

๑.๑๐.กัณฑ์ฉกษัตริย์            ๑.๑๑.นครกัณฑ์    เว้นแต่กัณฑ์มหาพน และกัณฑ์มัทรี   เท่านั้นที่พระองค์ท่านมิได้ทรงพระนิพนธ์ไว้

๒.พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระราชนิพนธ์เทศน์มหาชาติไว้ ๕ กัณฑ์ ได้แก่ 

๒.๑.กัณฑ์วนประเวศน์      ๒.๒กัณฑ์จุลพน                                 ๒.๓ กัณฑ์มหาพน             

๒.๔กัณฑ์สักกบรรพ  และ๒.๕กัณฑ์ฉกษัตริย์

            ๓.เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เจ้าพระยาพระคลังหน ผู้แต่งแปลวรรณกรรมสามก๊กอันเลื่องชื่อของไทย  ก็ได้ประพันธ์เทศน์มหาชาติไว้หลายกัณฑ์ ดังการเทศน์มหาชาติในปัจจุบันก็ได้สำนวนของท่านมาใช้เทศน์กันอยู่ประจำ สำหรับการเทศน์มหาชาติในปัจจุบัน ได้ใช้สำนวนการเทศน์มหาชาติครั้งกรุงรัตนโกสินทร์เป็นหลัก   

๗.แนวทางการเทศน์มหาชาติ  เดิมนิยมเทศน์เป็น ๓ วัน วันแรกเป็นคาถาพันล้วนๆ วันที่ ๒ เป็นการเทศน์มหาชาติวันที่ ๓ เป็นการเทศน์อริยสัจ ๔ โดยเริ่มแต่ย่ำรุ่ง ไปทีเดียว

            กัณฑ์ทศพร มักนิยมให้ท่านเจ้าอาวาสวัดเทศน์ เทศน์เป็นทำนองธรรมวัตร คนว่าไม่สนุก  กัณฑ์หิมพานต์ก็เป็นพระผู้ใหญ่เทศน์ ทานกัณฑ์ เทศน์ทำนองโอดครวญมีผู้นิยมฟังมาก  กันวนประเวศน์มักนิยมพระหนุ่มๆ  กัณฑ์ชูชก นิมนต์พระผู้ใหญ่คนชอบเพราะฟังสนุก ส่วนกัณฑ์จุลพนมหาพนทำนองคล้ายกัน  กัณฑุ์มาร และมัทรี เป็นกัณฑ์ที่เศร้าโศก ทั้ง ๔ กัณฑ์ใช้พระหนุ่ม  กัณฑ์สักกบรรพก็ว่าทำนองบรรเลง กัณฑ์มหาราช ฉกษัตริย์ นครกัณฑ์ กัณฑ์สุดท้ายมักนิยมพระผู้ใหญ่ ปกติการเทศน์จะเทศน์เรียงกัณฑ์แต่บางทีเทศน์พร้อมกัณฑ์สองธรรมาสน์ก็มี

            เทศน์มหาชาตินิยมแหล่   ในการเทศน์จะให้สนุกต้องมีแหล่ประกอบ  คำว่าแหล่มาจากคำลงท้ายในการเทศน์ฉะนี้แล นั่นเอง แหล่มีหลายอย่าง การแหล่เป็นการเพิ่มรสชาติให้ผู้ฟังได้สนุกมีอรรถรสยิ่งขึ้น “ขณะพระเทศน์มหาชาติก็จะว่าแหล่เพื่อให้ผู้ฟังได้รสยิ่งขึ้น เช่นในกัณฑ์ทานกัณฑ์ก็แหล่ หญิงแม่ม่าย  แหล่ตัดพ้อ  กัณฑ์มหาพนแหล่นอกมาก เช่นแหล่เขา แหล่สระ แหล่ราชสีห์  แหล่นอกเหล่านี้แต่งเป็นพิเศษนอกเนื้อเรื่อง มักแต่งเป็นกลอนแปด ส่วนเนื้อเรื่องเป็นร่ายยาว ฟังเอาสนุก บางทีก็โลดโผน สองแง่สองง่าม  ที่นิยมฟังกัณฑ์ชูชกมีแหล่นอกมากและสนุก เช่นแหล่สิบสองภาษา แหล่พราหมณ์ตีเมีย แหล่เย้ยทำนา แหล่เฒ่าประโลมนาง แหล่เสบียงกรัง”  (อุทัย  สินธุสาร : ๒๕๒๑)

                อย่างนี้ถ้าพระพร ภิรมย์เทศน์มหาชาติ คนคงจะมาฟังแน่นศาลาวัดแน่นอน แต่ทราบว่าท่านไม่รับเทศน์แต่อย่างใด เพราะขึ้นเทศน์ทีไร คนจะขออาราธนาดาวลูกไก่ทุกทีไป ท่านว่าเดี๋ยวเสียพระ เลยไม่รับเทศน์ ปฏิบัติธรรมด้วยความสงบอย่างเดียวอยู่ที่วัดในอยุธยา  แฟนเทศน์มหาชาติคงเสียดาย  ถึงวันนี้แหล่ดังกล่าวข้างต้นเหล่านี้จะยังมีอยู่หรือไม่ต้องตามฟังให้ได้ หรืออาจจะมีการแต่งนอกเหนือเพิ่มเติมขึ้นมาให้ทันสมัยอีกก็เป็นได้

๘.เพลงประจำกัณฑ์

ในการเทศน์มหาชาติจะมีดนตรีไทยบรรเลงประโคมประกอบ เพื่อให้รู้ถึงเนื้อหาความหมายของกัณฑ์ ให้รู้ว่าจบกัณฑ์และที่สำคัญให้ผู้ฟังได้รู้สึกชุ่มชื่นไปกับรสพระธรรมและรสดนตรีไทยประกอบไปพร้อมๆกัน เริ่มด้วยการโหมโรงและเพลงนั้นเป็นเพลงหน้าพาทย์ทั้งสิ้นตามแบบหลวง จึงขอนำเสนอเพลงประจำกัณฑ์ประกอบในการจำแนกสำนวนในครั้งนี้ด้วยพร้อมกันดังนี้

กัณฑ์                                      สำนวนเจ้าของกัณฑ์                                          เพลงประจำกัณฑ์

๑.ทศพร                 สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส                    สาธุการ

๒.หิมพานต์         สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส              ตวงพระธาตุ

๓.ทานกัณฑ์         วัดถนน ป่าโมก อ่างทอง                                                 พญาโศก

๔.วนประเวศน์    พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว                                พระยาเดิน

๕.ชูชก                   สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส              เซ่นเหล้า

๖.จุลพน                                พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว                                คุกพาทย์

๗.มหาพน            พระเทพโมลี(กลิ่น)วัดราชสิทธาราม                                  เชิดกลอง

๘.กุมาร                 เจ้าพระยาพระคลัง(หน)                                               โอดเชิดฉิ่ง

๙.มัทรี                    เจ้าพระยาพระคลัง(หน)                                          ทยอยโอด

๑๐.สักกบรรพ      สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส              กลม

๑๑.มหาราช          สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส              กราวนอก  

๑๒.ฉกษัตริย์        พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว                                           ตระนอน

๑๓.นครกัณฑ์      สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส                    กลองโยน