ปฏิทินไทยดั้งเดิม

" ปฏิทินไทยดั้งเดิม "

ปฏิทินไทยซึ่งใช้กันมาแต่ดั้งเดิมก่อนที่ไทยจะเปลี่ยนมาใช้ปฏิทินแบบปัจจุบันในสมัยรัชกาลที่ 5 มีระบบไม่เหมือนกับปฏิทินไทยปัจจุบัน มีวิธีนับวันเดือนปีต่างกัน และจำนวนวันในแต่ละเดือนก็ไม่สอดคล้องกับปฏิทินปัจจุบัน ถึงแม้ปฏิทินไทยดั้งเดิมจะไม่ใช้กันอย่างเป็นทางการแล้ว แต่คนไทยก็น่าจะมีความรู้เกี่ยวกับปฏิทินแบบดั้งเดิมไว้บ้างเพราะชาวบ้านยังใช้ระบบนี้อยู่ เนื่องจากสัมพันธ์กับการกำหนดวันพระและวันสำคัญทางพุทธศาสนา และยังสัมพันธ์กับชีวิตความเป็นอยู่และเทศกาลต่างๆตามประเพณีไทยด้วย

ปฏิทินไทยแบบดั้งเดิมเป็นปฏิทินที่นับวันเดือนปีแบบจันทรคติ ซึ่งอาศัยการโคจรของดวงจันทร์เป็นสำคัญ เมื่อดวงจันทร์โคจรรอบโลกครั้งหนึ่งจะถือเป็น 1 เดือน เมื่อโคจรรอบโลก 12 ครั้งก็ถือเป็น 1 ปี ระยะเวลา 1 เดือนหรือวงโคจรรอบโลกของดวงจันทร์ 1 ครั้ง นับจากขึ้น 1 ค่ำ ถึง แรม 14 ค่ำหรือแรม 15 ค่ำ เมื่อขึ้น 1 ค่ำอีกครั้งหนึ่งก็ถือว่าขึ้นเดือนใหม่ เช่นวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2545 เป็นวันขึ้น 1 ค่ำ ถือเป็นวันแรกของเดือน 4 ตามการนับแบบจันทรคติ

คนไทยมีระบบที่น่าสนใจอย่างยิ่งในการกำหนดจำนวนวันในแต่ละเดือนทางจันทรคติ ตามธรรมชาติ การโคจรรอบโลกของดวงจันทร์จะกินเวลาประมาณ 29 วันครึ่ง แต่คนไทยสร้างระบบให้กำหนดจำนวนวันในแต่ละเดือนให้เป็นจำนวนวันถ้วนๆคือไม่ให้มีเศษครึ่งวัน จึงกำหนดให้บางเดือนมี 29 วัน บางเดือนมี 30 วัน ใน 1 ปี มีเดือนที่มี 29 วัน 6 เดือน เป็นเดือนเลขคี่ เรียกว่า เดือนขาด ได้แก่ เดือนอ้าย, เดือน 3, 5, 7, 9, และ 11 มีเดือนที่มี 30 วัน 6 เดือนเป็นเดือนเลขคู่ เรียกว่า เดือนเต็ม หรือ เดือนถ้วน ได้แก่เดือนยี่ เดือน 4, 6, 8, 10 และ 12 ในเดือนเต็ม วันสุดท้ายจะเป็นวันแรม 15 ค่ำ ส่วนในเดือนขาด วันสุดท้ายจะเป็นวันแรม 14 ค่ำ วันแรม 14 ค่ำ หรือ 15 ค่ำถือเป็นวันพระสิ้นเดือน แต่ละเดือนมีวันพระ 4 วัน คือนอกจากวันแรม 14 หรือ 15 ค่ำ ซึ่งเป็นวันที่พระจันทร์มืดสนิท แล้วยังมีวันขึ้น 15 ค่ำ ซึ่งเป็นวันพระจันทร์เต็มดวง วันขึ้น 8 ค่ำ และแรม 8 ค่ำ ซึ่งพระจันทร์สว่างครึ่งดวง

หนึ่งปีทางจันทรคติมี 354 วัน ซึ่งน้อยกว่าปีทางสุริยคติ 11 วัน ดังนั้นเมื่อใช้สองระบบคู่กันจึงต้องทำให้ปฏิทินทางจันทรคติไม่ต่างจากปฏิทินทางสุริยคติมากเกินไป ซึ่งคนไทยมีวิธี คือเพิ่มเดือนเข้าไปอีก 1 เดือนเมื่อมีวันเศษรวมกันได้ประมาณ 30 วัน เดือนที่เพิ่มขึ้นด้วยเหตุผลดังกล่าวนี้เรียกว่า อธิกมาส ซึ่งจะเพิ่มเข้าหลังเดือน 8 และให้ถือว่าในปีนั้นมีเดือน 8 สองครั้งเรียกว่า เดือน 8 และเดือน 8/8 (บางทีเขียนว่า 8-8) ปีที่มีเดือนอธิกมาส หรือมีเดือน 8/8 เรียกว่า ปีอธิกมาส มี 384 วัน เช่นปีพ.ศ. 2545 นี้ ซึ่งจะเห็นได้ว่ามีเดือน 8 สองครั้ง คือ เดือน 8 วันที่ 10 มิถุนายน-วันที่ 9 กรกฎาคม 2545 และเดือน 8/8 วันที่ 10 กรกฎาคม-วันที่ 8 สิงหาคม 2545

เนื่องจากในปัจจุบัน มีคนไทยจำนวนมากนิยมเรียกหรือเขียนชื่อเดือนเป็นเลข (1-12) ตามสากล ซึ่งอาจทำให้เกิดความสับสนกับการเรียกชื่อเดือนแบบดั้งเดิมของไทย ตารางข้างล่างแสดงให้เห็นว่า เดือนที่ 1-12 แบบสากลไม่สอดคล้องกับ เดือน 1-12 แบบไทยดั้งเดิม ในสังคมไทยเราจึงต้องระวังเวลาเรียกชื่อเดือนเป็นตัวเลขเช่น เดือน 5 เดือน 9 เดือน 12 ถ้าเป็นแบบสากลก็จะหมายถึงเดือน พฤษภาคม เดือนกันยายน และเดือนธันวาคม ตามลำดับ แต่ถ้าเป็นเดือนแบบไทยดั้งเดิมก็จะไม่ใช่ช่วงเวลาดังกล่าว สำหรับคนรุ่นใหม่เมื่อฟังเพลงว่า "ย่างเข้าเดือนหก ฝนก็ตก…" หรือ "เดือนสิบสองน้ำนองเต็มตลิ่ง…" เขาก็ควรทราบว่าเดือนหกกับเดือนสิบสองในเพลงดังกล่าวเป็นเดือนในปฏิทินไทยดั้งเดิม ไม่ได้หมายถึงเดือนมิถุนายนหรือธันวาคม แต่เดือน 6 จะเป็นช่วงเวลาประมาณครึ่งหลังของเมษายนกับครึ่งแรกของพฤษภาคม และเดือนสิบสองหมายถึงระยะเวลาประมาณช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงช่วงต้นของเดือนธันวาคม เป็นต้น

ตารางแสดงปฏิทินไทยแบบสากลเทียบกับแบบดั้งเดิม (ปี 2545 / 2002)

ไทยสากล ไทยดั้งเดิม

เดือน1 มกราคม (วันที่ 1-31) เดือน 1 (เดือนอ้าย) ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 14 ค่ำ (16 พย.-14 ธค. 2544)
เดือน2 กุมภาพันธุ์ (วันที่1-28) เดือน 2 (เดือนยี่) ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (15 ธค. 2544-13 มค. 2545)
เดือน3 มีนาคม (วันที่ 1-31) เดือน 3 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 14 ค่ำ (14 มค.-11 กพ. 2545)
เดือน 4 เมษายน (วันที่ 1-30) เดือน 4 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (12 กพ.-13 มีค. 2545)
เดือน 5 พฤษภาคม (วันที่ 1-31) เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 14 ค่ำ (14 มีค.-11 เมย. 2545)
เดือน 6 มิถุนายน (วันที่ 1-30) เดือน 6 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (12 เมย.-11 พค. 2545)
เดือน 7 กรกฎาคม (วันที่ 1-31) เดือน 7 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 14 ค่ำ (12 พค.-9 มิย. 2545)
เดือน 8 สิงหาคม (วันที่ 1-31) เดือน 8 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (10 มิย.-9 กค. 2545)
เดือน 9 กันยายน (วันที่ 1-30) เดือน 8/8 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (10 กค.-8 สค. 2545)
เดือน10 ตุลาคม (วันที่ 1-31) เดือน 9 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 14 ค่ำ (9 สค.-6 กย. 2545)
เดือน11 พฤศจิกายน (วันที่ 1-30) เดือน 10 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (7 กย.-6 ตค. 2545)
เดือน12 ธันวาคม (วันที่ 1-31) เดือน 11 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 14 ค่ำ (7 ตค.-4 พย. 2545)
เดือน 12 ขึ้น 1 ค่ำ-แรม 15 ค่ำ (5 พย.-4 ธค. 2545)

ผู้เขียน: รศ. ดร. อมรา ประสิทธิ์รัฐสินธุ์