ป้องกันโรคมือเท้าปากได้ด้วยการล้างมือ

เข้าสู่หน้าฝนแบบนี้ นอกจากจะต้องเตรียมใจไว้รองรับกับสภาพฝนที่จะตกลงเมื่อใดแล้ว ยังต้องเตรียมระมัดระวังเรื่องปัญหาโรคภัยกันไว้ด้วย

โดยเฉพาะในเด็กเล็ก ที่ต้องเตรียมตัวเปิดเรียนกันแล้ว พ่อแม่ผู้ปกครอง จึงควรหมั่นสังเกตความผิดปกติของลูกหลานกันด้วยว่า ร้องไห้ งอแง เพราะเป็นโรคหรือไม่?

ในฉบับนี้ก็มีอีกโรคหนึ่งที่มักพบได้บ่อยใน หน้าฝน และมักเกิดขึ้นได้ในเด็กเล็ก นั่นก็คือ “โรคมือ เท้า ปาก”

โรคมือเท้าปากเป็นโรคติดต่อที่มักเกิดขึ้นในเด็กเล็กที่มีอายุต่ำกว่า 10 ขวบ แรกเริ่มจะมีไข้ต่ำ ๆ มีอาการอ่อนเพลีย เบื่ออาหาร ครั่นเนื้อครั่นตัว หลังจากนั้นจะมี ผื่นแดงในช่องปาก กระพุ้งแก้ม ลิ้น เหงือก ซึ่งเด็กเล็กมักจะไม่สามารถบอกได้ว่าเจ็บ แต่สามารถสังเกตอาการได้จากการที่ไม่ยอมรับประทานอาหาร ไม่ดูดนม ต่อมาจะกลายเป็นตุ่มพองใสภายในปาก เมื่อแตกออกจะเป็นแผลในช่องปาก

อาการต่อมา จะมีผื่นขึ้นที่ฝ่ามือ ฝ่าเท้า ซึ่งอาจเป็นตุ่มแดง หรือตุ่มพองใสได้ ในบางรายอาจมีการลุกลามที่ข้อเท้า ข้อมือ และก้น

สาเหตุสำคัญเกิดจากเชื้อไวรัส 2 ชนิด คือ คอกซากี เอ 16 และ เอ็นเทอโรไวรัส 71 ในผู้ป่วยที่ได้รับเชื้อเอ็นเทอโรไวรัส 71 มีโอกาสที่จะเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตราย เช่น ไข้สมองอักเสบ ซึ่งอาจรุนแรงถึงขั้นทำให้เสียชีวิตได้ ในผู้ใหญ่มีโอกาสป่วยด้วยโรคนี้ได้เช่นกัน แต่พบได้น้อย และอาการในผู้ใหญ่มักจะไม่ชัดเจนเหมือนในเด็ก อาจมีเพียงไข้ธรรมดา ปวดเมื่อยตามตัว ส่วนผื่นที่บริเวณฝ่ามือและฝ่าเท้า อาจมีหรือไม่ก็ได้ อีกทั้งยังพบว่าในผู้ใหญ่มักมีภูมิคุ้มกันอยู่แล้ว

เนื่องจากเชื้อไวรัสที่ทำให้เกิดโรคนี้ อยู่ในน้ำลาย อุจจาระ น้ำในตุ่มพอง หรือแผลของผู้ป่วย ดังนั้น การติดต่อโดยสัมผัสเชื้อทางปากโดยตรงจากการรับประทานเข้าไป จากการดูดนิ้วมือ จากการนำของเล่นเข้าปาก การไอ จาม การใช้ภาชนะใส่อาหาร ดื่มน้ำแก้วเดียวกัน ใช้หลอดเดียวกัน จึงทำได้ค่อนข้างง่าย

โรคมือเท้าปาก เป็นโรคติดต่อที่สามารถระบาดได้ง่าย โดยเฉพาะในสถานรับเลี้ยงเด็ก ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก เดย์แคร์ เนอร์สเซอรี่ และโรงเรียนอนุบาล จึงมีคำแนะนำว่า เมื่อพบเด็กที่เป็นโรคนี้ ควรหยุดเรียนจนกว่าไข้และผื่นแดงจะหายไป ซึ่งจะหายไปได้เองภายใน 7-10 วัน และแม้ว่าเด็กจะหายจากอาการป่วยแล้ว ก็ยังสามารถแพร่เชื้อโรคได้ เพราะเชื้อโรคจะอยู่ในอุจจาระของผู้ป่วยได้นานนับเดือน แต่การติดต่อในระยะนี้จะเกิดขึ้นได้น้อยกว่า

วิธีการป้องกันที่ดีที่สุดคือ การล้างมือให้สะอาด ทั้งก่อนรับประทานอาหาร และหลังขับถ่ายทุกครั้ง หลีกเลี่ยงการใช้ของร่วมกัน ใช้ช้อนกลางในการรับประทานอาหาร การใช้แก้วน้ำ หลอดดูด ขวดนม ช้อน ร่วมกันกับผู้อื่น และหลีกเลี่ยงการอยู่ใกล้ชิดและคลุกคลีกับผู้ป่วย

เนื่องจากโรคนี้พบได้ตลอดทั้งปี แต่จะพบได้มากในหน้าฝนแบบนี้ และยังไม่มีวัคซีนหรือยารักษาโรคเป็นการเฉพาะ ทำให้ การรักษาต้องใช้วิธีการรักษาแบบประคับประคองอาการ จนกว่า ผู้ป่วยจะมีอาการดีขึ้น ซึ่งหากมีไข้ก็ให้ทานยาลดไข้ ให้รับประทานอาหารอ่อน ๆ และดูแลรักษาความสะอาดในช่องปากให้ดี แต่หาก ไม่สามารถรับประทานอาหารได้ อาจต้องนอนโรงพยาบาลและให้ น้ำเกลือทดแทน

พ่อแม่ส่วนมากพาลูกมาพบแพทย์ เนื่องจากลูกไม่ยอมกินนม มีไข้ ไม่ยอมกินข้าว เนื่องจากในช่องปากมีผื่นแดงอักเสบ เมื่อตรวจ จึงพบว่าป่วยด้วยโรคนี้แล้ว ทั้งนี้ อาจเป็นความเข้าใจผิดที่ว่า โรคนี้จะต้องมีอาการทั้งที่มือ เท้า ปาก แต่ความเป็นจริงแล้ว ก็ไม่ได้มีอาการเกิดขึ้นเสมอไปทั้งหมด เด็ก บางคนมีอาการน้อย ๆ อาจจะเป็นเพียงผื่นแดงในช่องปาก ส่วนฝ่ามือ ฝ่าเท้า อาจไม่มีผื่นให้เห็นชัดเจนก็ได้ ดังนั้น หากมีอาการผิดปกติดังที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว ให้รีบมาพบแพทย์เพื่อวินิจฉัยและรักษาทันที

ทั้งนี้ ถ้าหมอวินิจฉัยว่า ลูกท่านเป็นโรคนี้แล้วก็อย่าเพิ่งตกใจไป กลัวว่าลูกจะไปติดเชื้อเอ็นเทอโรไวรัส 71 จนทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิต เพราะถึงแม้ว่าลูกท่านจะติดเชื้อ ไม่ได้หมายความว่าจะต้องมีภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงเสมอไป เด็กส่วนใหญ่อาจมีแค่ผื่นแดงธรรมดาเท่านั้น

นอกจากนี้แล้ว ยังมีคำถามที่พบได้บ่อย เช่น ในหญิงตั้งครรภ์ถือว่ามีความเสี่ยงต่อโรคนี้หรือไม่ และเด็กในครรภ์จะมีอันตรายจากการรับเชื้อด้วยไหม?

ในหญิงตั้งครรภ์ ไม่ถือว่าเป็นกลุ่มเสี่ยง และมีโอกาสการติดเชื้อน้อย หากมีการติดเชื้อในหญิงตั้งครรภ์ ก็จะไม่ส่งผลอันตรายต่อเด็กในครรภ์

เชื้อสามารถติดตามซอกมือ ซอกเล็บได้หรือไม่ และจะส่งผลอย่างไรต่อเด็ก?

เชื้อสามารถติดอยู่ตามซอกมือ ซอกเล็บได้ แต่การล้างมือให้สะอาดอยู่เสมอ และไม่นำมือเข้าปาก ตัดเล็บให้สั้น จะช่วยลดการนำเชื้อเข้าสู่ร่างกายได้ เมื่อล้างมือให้สะอาดแล้ว ก็เท่ากับขจัดเชื้อออกไปด้วย เด็กก็จะไม่เกิดอันตราย

ในสถานที่เปิดอย่างสระว่ายน้ำ เป็นแหล่งกระจายเชื้อโรคได้หรือไม่?

ต้องบอกว่า ในสระว่ายน้ำที่มีคลอรีนในปริมาณที่เพียงพอน่าจะกำจัดเชื้อได้ ที่ผ่านมามีรายงานการตรวจพบเชื้อเอ็นเทอโรไวรัสในสระว่ายน้ำบ้าง แต่ไม่ค่อยมีรายงานการระบาดของโรคมือ เท้า ปากจากการว่ายน้ำในสระ จึงไม่น่ากังวลใจเกี่ยวกับเรื่องนี้มากนัก แต่เด็กอาจได้รับเชื้อจากการสัมผัสโดยตรงกับผู้ป่วยได้

ก็คงจะไขข้อข้องใจกันไปแล้ว แต่ถึงกระนั้น ข้อแนะนำในเรื่องการล้างมือให้กับเด็กเล็ก ก็เป็นสิ่งสำคัญ เพราะเชื่อเหลือเกินว่า ไม่ว่าโรคจะพบบ่อยในฤดูไหน แต่การทำตัวเองให้สะอาด ล้างมือบ่อย ๆ จะช่วยให้ห่างไกลจากโรคได้มาก

ที่มา : คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล